به مناسبت روز ملی تاجیکستان و اشتراکات فرهنگی بین دو کشور


تاجیکستان با نام رسمی «جمهوری تاجیکستان» کشوری کوهستانی و دربرگرفته شده در خشکی است که با حدود ۹.۵ میلیون جمعیت در سال ۲۰۲۰ میلادی و کرانه ای نزدیک به ۱۴۳٬۱۰۰ کیلومتر مربع در آسیای میانه جای دارد. تاجیکستان کوچکترین کشور آسیای میانه است و با افغانستان از جنوب، ازبکستان از غرب، قرقیزستان از شمال، و جمهوری خلق چین از شرق، هم مرز است. پایتخت و بزرگترین شهر این کشور، دوشنبه است. زبان رسمی این کشور، زبان تاجیکی براساس الفبای سیریلیک است.
سرزمینی که امروزه تاجیکستان نامیده می‌شود، پیش‌تر زادگاه فرهنگ‌های باستانی بسیاری بوده‌است که نشانه‌های برخی از آن‌ها در میدان باستانی سرزم یافت شده‌ است. در دوران نوسنگی و در عصر برنز، و در سده‌های پس از آن، فرهنگ‌ها و دین‌های گوناگونی در این سرزمین بوده‌اند که از میان آن‌ها می‌توان تمدن آمودریا، فرهنگ آندرونوو، آیین بودایی، مسیحیان نسطوری، مزدیسنا، آیین مانوی و بعدها اسلام را نام برد. پادشاهان و فرمانروایی‌هایی همچون شاهنشاهی هخامنشی، شاهنشاهی کوشانی، شاهنشاهی ساسانی، هپتالیان، سامانیان، امپراتوری مغول، تیموریان، امپراتوری روسیه، و اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی نیز بر این سرزمین فرمانروایی داشتند. سرانجام پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ میلادی، تاجیکستان مستقل (آزاد) شد، ولی در همین زمان درگیر جنگی داخلی گردید که از سال ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۷ به‌ درازا کشید.
شیوه کشورداری تاجیکستان ریاستی است که چهار استان دارد. بیشتر نه و نیم میلیون جمعیت تاجیکستان، تاجیک‌ها هستند که به زبان پارسی سخن می‌گویند. بسیاری از تاجیکستانی‌ها به زبان روسی نیز در جایگاه زبان دوم مسلط هستند. استان خودمختار کوهستان بدخشان با اینکه امار مردم پراکنده دارد، دارای مردمانی با گوناگونی گویش‌های گوناگون است، گویش‌هایی همچون روشنی، شُغنانی، اشکاشمی و وَخی.
نزدیک به ۹۳٪ تاجیکستان را رشته‌کوه‌های بلند شاخه ای از تیان‌شان، پامیر و آلای دربر گرفته‌است. این کشور دارای یک اقتصاد گذار است که به سختی به کمک‌های پولی و تولیدات آلومینیم و پنبه وابسته است.
تاجیکستان دربردارندۀ بخش‌های کهن خجند، فرغانه، زرافشان و پامیر است. این بخش‌های چهارگانه هیچ‌گاه همبستگی سیاسی امروزی را نداشتند و هرکدام از آن‌ها در درازنای تاریخ بخشی از ایران بودند. از این رو، سرزمین تاجیکستان را نمی‌توان پایۀ تاریخ آن کشور قرار داد، هرچند که تاجیکان خود را بازماندۀ سغدیان، بلخیان، خوارزمیان و سکاییان می‌دانند.
حکومت تاجیکستان، جمهوری است.
امامعلی رحمان از سال ۱۳۷۱ ریاست جمهوری تاجیکستان را به عهده دارد. در سال ۱۳۷۱، پس از برکناری اجباری رحمان نبی‌اف، نخستین رهبر این کشور پس از استقلال از اتحاد جماهیر شوروی سابق، امام علی رحمان، که پیشتر رئیس یک مجتمع کشاورزی بود، به مقام ریاست شورای عالی تاجیکستان منصوب شد. در سال ۱۳۷۳، رحمان به مقام ریاست جمهوری انتخاب شد. پس از پایان دورۀ پنج ساله، او دوباره در سال ۱۳۷۸ به مدت هفت سال دیگر به این مقام برگزیده شد.
در سال ۱۳۸۲، در یک همه‌پرسی، ۹۳٪ مردم به اصلاح قانون اساسی (برای ممکن‌شدن انتخاب دوبارۀ رحمان) رأی مثبت دادند. دولت می‌گوید که ۹۶٪ مردم در این همه‌پرسی شرکت کرده‌اند. در نوروز ۱۳۸۶ هجری خورشیدی (۲۰۰۷ میلادی) امامعلی رحمان خواستار آن شد که او را امامعلی رحمان بخوانند. از آنجا که امکان تمدید دورۀ ریاست جمهوری در کنار ده‌ها اصلاحیۀ دیگر به رأی گذاشته شد، منتقدان دولت گفتند که رأی مردم با آگاهی کامل نبوده‌است.
خاستگاه واژه تاجیک
خاستگاه واژۀ تاجیک ناشناخته است. مفهوم و معنای این واژه تاریخی در چند مقالۀ دانشیک (علمی) ریشه‌یابی و بررسی شده ‌است. در اینجا دیدگاه‌های چند تن از دانشمندان به‌گونۀ فشرده در مورد تاریخ واژۀ «تاجیک» آورده شده‌ است:
– تاجیک نام تبارهای «داها» بوده، پارت‌ها و اشکانیان«دئی»، «تاجیک» و «دجیک» خوانده می‌شدند.
– تاجیک نامی است که ترک‌ها بر ایرانیان نهادند. از آنجا که ایرانیان پارسی کلاهی تاج مانند بر سر می‌نهادند.
– تاجیک از «تای» است و هم‌ریشه با واژۀ یونانی «تگاس» به معنای پیشوا و «ددیک».
– تاجیک از ریشه «تژی» در زبان سکایی است.
– تاجیک صفت (زاب) وابسته است از واژه «تاج» ، نام یک قبیله.
– تاجیک به معنی آریایی و پاک و بزرگوار و اصیل‌زاده و میهمان‌نواز.

تاجیکستان در در اشعار:
بهار در سبک‌شناسی آورده:
ایرانیان از دیرباز به مردم بیگانه «تاچیک» یا «تاژیک» می‌گفته‌اند، چنان‌که یونانیان «بربر» و تازیان(عرب‌ها) «اعجمی» یا «عجم» گویند. این سخن در زبان فارسی دری نو، «تازی» گفته شد و رفته‌رفته ویژۀ تازیان گردید، ولی در توران و فرارود (ماوراءالنهر) گویش کهن باقی و به بیگانه «تاچیک» می‌گفتند و پس از درهم‌آمیزی ترکان آلتایی با فارسی‌زبانان آن سامان، واژۀ «تاچیک» به همان معنی وارد زبان ترکی شد و فارسی‌زبانان را «تاجیک» خواندند و این واژه به فارسیان نامیده شد و ترک و تاجیک گفته شد.
به‌هرحال، اثبات (بازنمایی) اینکه واژۀ تاجیک پیش از گرفته شدن آسیای میانه به دست ترکان کاربرد داشته بسیار دشوار است و اینکه از سدۀ پانزدهم و پس از آن مردم ایرانی سرزمین خود را تاجیک می‌نامیدند تا خودشان را از ترک‌ها جدا کنند. همچنان که سراینده میر علی شیرنوایی هم این را گفته است.
سعدی می‌گوید:
نگار ترک و تاجیکم کند صد خانه ویرانه به آن چشمان تاجیکانه و مژگان ترکانه
همین‌طور، هنگامی که ما به نوشتارهای چه نثر (سروده) و چه نظم (ناسروده) فارسی برمی‌گردیم، درمی‌یابیم که در همگی این متن‌ها، از روزگار سعدی به زمان ما، واژۀ «تاجیک» جایگزین کلمه «پارسی» و «فارسی‌زبان» بوده ‌است. نه واژۀ «پارسی» یا «ایرانی» یا «فارسی‌زبان» بلکه خود واژۀ «تاجیک» به‌کار برده شده ‌است. بر این پایه واژۀ تاجیک می‌تواند برابری برای «پارسی» باشد و تاجیک‌ها زیرگروهی از مردمان ایرانی‌تبار و مردمان ایرانی‌زبان هستند.

جمعیت، جغرافیا و طبیعت تاجیکستان:
پهناوری تاجیکستان ۱۴۳٬۱۰۰ کیلومتر مربع (۹۵ ام در جهان) است و جمعیت آن ۹،۵۱۵،۰۰۰ تن (۹۸ ام در جهان) است. تراکم در این کشور ۵۷ تن در هر کیلومتر مربع است. تاجیکستان کشوری کوهستانی و سرسبز با بارندگی فراوان است که می‌تواند صادرکنندۀ آب و برق به سایر کشورها باشد. تاجیکستان کشوری مرتفع است که رشته‌کوه پامیر آن را پوشانده‌است، ولی در شمال کشور، منطقه پست فرغانه وجود دارد.
در ماه ژانویه سال ۲۰۱۱ مجلس نمایندگان تاجیکستان پروتکل تعیین خطوط مرز میان تاجیکستان و چین را تصویب کرد که طبق این سند ۱٫۱ هزار کیلومتر مربع (حدود یک درصد) از خاک تاجیکستان در ولایت بدخشان این کشور، به کشور چین داده شد.
نقشۀ تقسیمات کشوری تاجیکستان:
۱- ولایت سغد،
۲- ناحیه‌های تابع جمهوری،
۳- ولایت ختلان،
۴- ولایت مختار کوهستان بدخشان.
تقسیمات کشوری تاجیکستان از ۳ ولایت، ۱ ناحیۀ تابع جمهوری، ۱ پایتخت، ۵۸ ناحیه و ۴۰۱ جماعت تشکیل می‌شود که ولایت‌ها شامل ولایت خودمختار کوهستان بدخشان، ولایت سغد، ولایت ختلان و ناحیه‌های تابع جمهوری می‌شوند. هر ولایت به چندین ناحیه و هر ناحیه به چندین جماعت و هر جماعت به چندین ده تقسیم می‌گردد.
در شمال تاجیکستان دشت فرغانه، در شمال غربی و بخش مرکزی، رشته‌کوه‌های ترکستان، زرافشان، حصار و آلای، در جنوب شرقی رشته‌کوه‌های بلند پامیر (ارتفاع تا ۷۴۹۵ متر) قرار دارد. در بخش جنوب غربی زمین‌های نسبتاً پست‌تر وخش و حصار و غیره قرار دارد. رودها و دریاچه‌های تاجیکستان از قله‌ها سرچشمه می‌گیرند. مجموع طول ۹۴۷ رودخانه تاجیکستان بیش از ۲۸۵۰۰ کیلومتر است که ۶۰٪ ذخیره آبی آسیای مرکزی را تشکیل می‌دهند.
ویژگی های طبیعی کشور تاجیکستان:
در تاجیکستان بیش از ۸۰ گونه از پستانداران، بیش از ۳۶۵ گونه پرنده، ۴۹ گونه خزنده، تقریباً ۴۰ گونه ماهی و بیش از ۱۰ هزار گونه حشره زندگی می‌کنند. از جانوران این کشور می‌توان به پلنگ برفی، سیاهگوش (به فارسی تاجیکی: سیلاوسین)، خرس، گرگ، و روباه اشاره کرد. در این کشور آهو و گوسفندهای کوهی بسیاری هم زندگی می‌کنند.
در تاجیکستان چهار حفاظتگاه ملی بیشه پلنگان، رامیت، دشت جوم و زارغول و ۱۳ پرورشگاه و پارک ملی فعالیت دارند. مناطق حفاظت‌شده طبیعی این کشور جمعاً حدود ۲۱٪ از خاک کشور را دربر می‌گیرند.
تاجیکستان دارای رودهای بسیاری است. شمار رودهایی که طول آن‌ها از ۱۰ کیلومتر تجاوز می‌کند به ۹۴۷ می‌رسد. رودهای مهم آن عبارتند از:
– سیر دریا (سیحون)
– آمو دریا (جیحون)
– رودخانه زرافشان
– رود پنج
– رودخانه مرغاب
– سرخ آب
– کافرنهان
– رود وخش
در مجموع طول ۹۴۷ رودخانه تاجیکستان بیش از ۲۸٫۰۰۰ کیلومتر است. همچنین در تاجیکستان ۱٫۳۰۰ مرداب، جمعاً به مساحت ۷۰۵ کیلومتر مربع وجود دارد. بزرگترین مرداب کشور قراکول نام دارد.

مردم و فرهنگ تاجیکستان
طبق گزارش دانشنامه‌ی CIA، جمعیت تاجیکستان در سال ۲۰۲۰ میلادی ۸/۸۷۳/۶۶۹ تن برآورد شده ‌است که ازین میان نزدیک به ۸۴/۳٪ تاجیک و ۱۳/۸٪ ازبک‌اند. قرقیزها، ترکمن‌ها، تاتارها، عرب‌ها و روس‌ها روی ‌هم‌رفته نردیک به دو درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند. تاجیک‌ها به فارسی تاجیکی سخن می‌گویند. دو زبان فارسی و ازبکی در تاجیکستان به گستردگی سخن رانده می‌شوند که اولی از شاخه‌ی زبان‌های ایرانی و دومی از شاخه‌ی زبان‌های ترکی است.
تاریخ و فرهنگ تاجیکستان با ایران اشتراکات بسیاری دارد. در پاره‌هایی از دوران پیش از اسلام، تاجیکستان جزئی از شاهنشاهی ایران بود. پس از اسلام، سرزمین خراسان و فرارود (از جمله تاجیکستان) زنده‌کننده فرهنگ ایرانی و به وجود آورنده زبان پارسی دری بود که جانشین زبان پهلوی شد. نخستین شاعران پارسی‌زبان از این ناحیه به پا خاستند، به ویژه رودکی، که پدر شعر پارسی محسوب می‌گردد. در نخستین سده‌های هجری، خراسان و فرارود مهد تمدن و علوم ایرانی بوده و بزرگانی مانند ابن سینا و فارابی در آنجا پرورش یافته‌اند. حکومت سامانی نیز از تاجیکستان برخاسته‌است.
دین حدود ۹۸٪ از مردم تاجیکستان اسلام است (۹۵٪ سنی حنفی، ۵٪ شیعه که غالباً شیعه اسماعیلی و کمتر از ۱٪ آ‌ن‌ها شیعه دوازده امامی‌اند. شیعیان بیشتر در بدخشان زندگی می‌کنند. مسیحیان، یهودیان، زرتشتیان و بوداییان از جمله اقلیت‌های دینی ساکن در تاجیکستان هستند. طریقت نقشبندیه تصوف نیز در تاجیکستان وجود دارد.
نظم (سروده) و نثر (نوشتار) فارسی تاجیکی در طول چندین سده پیشرفت کرد. زمانه بالندگی و نمایان شدن ادبیات فارسی (تاجیکی) با سده‌های میانه (قرون وسطی) همخوانی دارد، هنگامی که در آسیای میانه نخستین دولت تاجیکان ساخته می‌شود (۸۷۴ تا ۱۰۰۵). درست همین زمانه از پیشرفت مردم تاجیک برشمرده می‌شود. سامانیان به علم و ادبیات و هنر نگاه ویژه‌ای نشان می‌دادند. شاعران و دانشمندان همان زمانه به ‌مانند رودکی، ابن سینا، فردوسی، عنصری، دقیقی در دربار شاهان سامانی کار و کوشش می‌کردند. ایرانیان و تاجیکان آن روزگار یک تبار با ریشه‌های به هم پیوسته بودند و ادبیات، صنعت، هنر و علم نیز در دسترس همگان بود. رودکی بنیانگذار ادبیات فارسی (تاجیکی) است. چیرگی عرب‌ها به آسیای میانه دگرگونی‌های زیادی با خود آورد. در آسیای میانه دین اسلام جاری شده و زبان عربی همگانی گردید. زبان نوین ادبی، زبان فارسی(تاجیکی) در سده‌های ۹ و۱۰ میلادی پایه‌گذاری شد. رودکی سرایندۀ برجسته، پایه‌گذار ادبیات فارسی (تاجیک)، نخستین اثر زبان را نمایان کرد و آن را در سروده‌های خود به‌کار برده و چندین گونۀ ادبی آن زمان را به ‌وجود آورد. به ‌ویژه در همان روزگار سرآمد ادبیات فارسی (تاجیک) شناخته شده، و در سراسر جهان پرآوازه گردید. در پایان سدۀ ۹ میلادی فردوسی «شاهنامه» بی‌زوال(سودمند) خود را رونمایی کرد، که از دید معنا و اندازه (حجم) در سراسر ادبیات جهان همتایی ندارد. سدۀ ۱۰ میلادی با به روی کار آمدن داستان‌های احساسی شناخته شده‌است. به‌ویژه در همین ژانر (گونۀ ادبی) رشته داستان‌های عنصری، اییوکی، گنگوری، عمر خیام می‌باشند، ولی خمسۀ نظامی گنجوی بهترین نمونه به‌شمار می‌آید که در سدۀ ۱۰ پدید آمده‌است. در سدۀ ۱۰ «بوستان» و «گلستان» سعدی، در سدۀ ۱۱ داستان‌های امیرخسرو دهلوی و خواجه کرمانی، کمال خجندی و غزل‌های حافظ شیرازی پدیدار شده‌اند. سدۀ ۱۰ همچنین با نظم جامی شناخته شده‌است.
باباجان غفورف تاریخ‌دان و نویسندۀ کتاب تاریخ تاجیکان از اهالی تاجیکستان است.
تیمور ملک نیز از شخصیت‌ها و قهرمانان تاریخی تاجیک به‌شمار می‌آید.
بانو گلرخسار شاعر معاصر تاجیکستان از همراهان مهدی اخوان ثالث و احمد شاملو و سیمین بهبهانی و بسیاری از دیگر شاعران و اهل فرهنگ و هنر ایران بوده و است.

روابط عمومی ستاد سمن‌های شهر تهران

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.